طبقهبندی دورههای تاریخ تحول اجتماعی بشر؛ از هویت جمعی تا هویت فردی و نیاز به رسمیت شناخته شدن در دوره مدرن
هدف از طبقهبندی، سازماندهی موضوع ها بر پایه تشابه و افتراق میان آن ها و سادهسازی دنیای پیچیده برای شناخت بهتر آن است. طبقهبندیهای ساده مانند تمايز میان موجودات زنده از موجودات غیرزنده، مایعات از جامدات، تمایز میان گیاه و جانور، حیوان و انسان،آبزیان از هوازیان، پرندگان از خزندگان و جز اینها در علوم رایج است. ملاکهای دستهبندی میتواند هرگونه شباهت و تمای معنی داری باشد که اعضای گروهی را گرد هم آورد و از اعضای گروههای دیگر جدا میکند. مقولات طبقهبندی شده به چیزهای دنیای طبیعیو موجودات آن منحصر نمیشود. دستهبندی افکار و نظامهای اعتقادی و نیز رویکردهای نظری به پدیدههای بشری بسیار گوناگون هستند و بر همین پایه، گروههای انسانی نیز مورد دستهبندی قرار میگیرد؛ مانند یهودیان، مسیحیان و مسلمانان. بنابراین، اینگونه سازماندهیها بهویژه برای یادگیری و فراهم کردن فهم بهتر نسبت به موضوع مورد مطالعه سودمند است.
دو نمونه از این دستهبندیها یکی به تمایز میان روند دورههای رشد زیستی و تحول روانی- اجتماعی انسان در هر دوره زندگی ازکودکی تا دوران پیری مربوط میشود (مانند اریکسون) و دیگری به طبقهبندی و تمایز میان دورههای تاریخ تحول جامعه بشری اختصاص دارد. این دو گونه دورهبندی تحولات فرد و جامعه وجه تمایز و افتراق مهمی دارد. روند رشد و تحولات زیستی-روانی- اجتماعی فرد، طبیعی (زیست-شناختی) است و طرح روند رشد جسمانی و تحول عاطفی-شناختی انسان را طبق نقشه ژنتیکی که برای همه انسانها یکسان است توصیف میکند اما دومی، یعنی تاریخ رشد و تحول اجتماعی، وابسته به تکنولوژی و همزمان با توسعه آن است. بانظر به اینکه، تکنوولژی فصل مشترک انسان بهعنوان موجود شناختی و طبیعت (طبیعتی که دربرگیرنده انسان بهعنوان حیواناجتماعی است)،
دورهبندی روند رشد جسمانی و تحولات عاطفی و شناختی انسان
روانشناسان به طبقه بندي مراحل رشد جسمانی، تحول عاطفي و شناختي در طول زندگی از کودکی تا بزرگسالی دست زدهاند. شايد بهترين نمونه هاي آن را بتوان به دوران تحول كودك از نوزادي تا حدود شش سالگي نزد فرويد اشاره كرد؛ نمونه مناسب ديگه، طبقه بنديرشد و تحول شناختي كودك نزد پياژه است كه از نوزادی (دوره حسی-حرکتی) تا دوره کودکی (دوره پیشعملیاتی و دوره عملیات عینی) و دوره سوم (دوره عملیات انتزاعی) تا حدود شانزده سالگي را در بر ميگيرد. او نشان میدهد که در هر دوره، شناخت انسانی چگونهمتحول میگردد. چه نزد فرويد يا پياژه، ادامه زيست انساني پس از رسيدن به اخرين مرحله (رشد عواطفی یا شناختی)، تفاوت چندانینميكند و به همان كيفيت ادامه مي دهد.
یک نمونه بارز كه به خوبي مي توان مراحل تحول فرد ترسيم شده است، مربوط به اريكسون است که زندگی روانی-اجتماعی را از كودكيتا پيري در هشت دوره طبقهبندی کرده و نشان میدهد که در هر دور، چه نیروهای متعارضی در پیوند با محیط اجتماعی از درونبرخاسته و روند زندگی روانی-اجتماعی را هدایت میکنند. مراحل رشد شخصیت در نظریه اریکسون به ترتیب زیر هستند:
- مرحله ۱: اعتماد در مقابل بی اعتمادی ...
- مرحله ۲: خودمختاری در مقابل شرم و تردید ...
- مرحله ۳: ابتکار عمل در مقابل احساس گناه ...
- مرحله ۴: سخت کوشی در مقابل احساس حقارت ...
- مرحله ۵: هویت در مقابل سردرگمی نقش ...
- مرحله ۶: صمیمیت در مقابل انزوا ...
- مرحله ۷: زایندگی در مقابل رکود ...
- مرحله ۸: انسجام خود دربرابر ناامیدی
Periods of Human Development
- Prenatal Development
- Infancy and Toddlerhood
- Early Childhood
- Middle Childhood
- Adolescence
- Early Adulthood
- Middle Adulthood
- Late Adulthood
دورهبندی روند تحولات تاریخی وابسته به انسان
وقتی به دورهبندی تاریخ زیست انسان میرسد، هر دوره باید دارای کیفیت متمایز، بر پایه شاخصی باشد که دورهای را از دوره پیشینخود جدا کند و چرایی گذار را از دورهای به دوره دیگر، توضیح دهد. یک نمونه جالب، طبقهبندی دورههای تاریخی زندگی بشری از ابتداتاکنون است. یک نمونه از آن شامل دورهبندی هفتگانه زیر است:
یک:
دوره موسوم به دوره سنگی (Stone Age) حدود سه و نیم تا ٥٠٠٠ هزارسال پيش،
عصر برونز (Bronze Age) تا حدود ۱۲۰۰ سال پيش از ميلاد مسيح،
عصر آهن (Iron Age) حدود ١٢٠٠ تا ٥٠٠ سال پيش از ميلاد،
دوران کلاسیک (Classical Era) از حدود ٥٠٠ سال پيش تا ٥٠٠ سال پس از ميلاد مسيح،
قرون وسطی (Medieval Er) از حدود سالهاي ٥٠٠ تا حدود ١٥٠٠ ميلاد،
دوره نخست مدرن (Early Modern Era) كه تا حدود سده ١٨٠٠ ميلادي،
و بالاخره، دوره مدرن از ٣٠٠ سال پيش تا کنون (Modern Era) نام گذاري شده است.
نامگذاری دورهای بنام دوره سنگی بیانگر این است که سنگ ابزار مورد استفاده در این دوره برای زندگی بوده است. بشر با کمک سنگتیز میتوانست جانوری را شکار کند. نام گذرای دورههایی به نام برونز و آهن نیز به معنی استفاده از برونز و سپس از آهن بهعنوانموادی برای ساخت ابزار استفاده در فعالیتهایی مانند کشاورزی و شکار است. ملاک طبقهبندی که گذار از دورهای را به دوره دیگرمشخص گرده است، نکته مورد سوال است.
Timeline of the Periods in History
- Stone Age: 3.3 million to 5,000 years ago.
- Bronze Age: 5,000 to 1,400 years ago (1,200 BC)
- Iron Age: 1,200 BC to 500 BC.
- Classical Era: 500 BC to 500 AD.
- Medieval Era: 500 AD to 1500 AD.
- Early Modern Era: 1500 AD to 1800 AD.
- Modern Era: 1800 AD to present.
دو:
در این زمینه، یک نمونه سادهتر که امروزه بسیار مورد توجه قرار دارد، زمانمندی روند تاریخ تحول تمدن انسانی است. در این جا، تاریختحول زندگی بشر در چهار دوره باستان، دوره قرون وسطی، و قرون (یا سدههای) مدرن تقسیم شده است که دوره مدرن، خود به دو دورهاولیه مدرن از حدود ۱۴۵۰ تا ۱۷۵۰ و دوره دوم مدرن از اواسط قرن هجدهم تا امروز را در بر میگیرد.
Four periods of history:
- Ancient Times (600 B.C. to 476 A.D.)
- The Middle Ages (476 A.D. to 1450 A.D.)
- Early Modern Era (1450-A.D. to 1750 A.D.)
- Modern Era (1750 A.D to Present)
سه:
نمونه ساده دیگر از طبقهبندی دورههای زندگی بشر، نگاهی انسانگرایانه به زایش انسان از درون جامعه ابتدایی داشته آشت وشامل:
- انسان طبیعی (natural person)
- انسان اجتماعی (social person)
- انسان آزاد (free person)
چهار:
در این راستا، سیر تاریخ تحول اندیشه بشر از نگاه آگوست کنت (۱۷۹۸-۱۸۵۷) شامل سه دوره تحول تفکر و روش شناخت بشری است:
۱- دوره ماوراء الطبیعی [شهود و اشراق و دین]
۲- دوره فلسفی [فکر کردن و اندیشهورزی]
۳- دوره علمی [شیوه تجربه تکرار پذیر].
پنج:
نمونه قابل توجه و مشهور، طبقه بندی تاریخ تحولات اجتماعی بر حسب ابزار (تکنولوژی) تولید و شیوههای انباشت ثروتتوضیح داده شده است. طبق نظریه مارکس (۱۸۱۸-۱۸۸۲)، سیر تحول جامعه بشری در پنج مرحله، بدینگونه ترسيم شده است:
- جامعه ابتدایی (کمونهای اولیه)،
- جامعه بردهداری،
- جامعه فئودالی،
- جامعه سرمایه داری
- جامعه کمونیستی
primitive society, slave society, feudal society, capitalist society, and communist society.
شش:
طبقهبندی ساده دیگر به مطالعات فرناندو تونیس (۱۸۵۵-۱۹۳۶) مربوط میشود كه دو دوره کلی را از هم متمایز میکند:
- زندگي اجتماعي (گمنشافت)
- شكلگيري جامعه (گزلشافت)
دوره نخست مبتنی بر زندگی قبیلهای (روابط عاطفه، خویشاوندی، سنتمدار، صمیمیت و اخلاص در روابط) و دومی، شكل گيري جامعهبه گونه كنوني در دوران شهرنشینی.
هفت:
وقتی به دورهبندی تاریخ تحول جامعه بشری بر میگردیم، دورهبندی زندگی ارتباطی بشر نزد مکلوهان (۱۹۱۱-۱۹۸۰) اهمیت مییابد. وی زندگی بشر را به سه دوره ارتباطی تقسیم کرده است:
- عصر ارتباطات شفاهی،
- عصر ارتباطات چاپی (کهکشان گوتنبرگ)
- عصر دهکده جهانی (کهکشان مارکونی).
هشت:
طبقهبندی دیگری از زندگی بشر بر حسب عواملی بوده است که سوگيري و ویژگی شخصیتی را در هر دوره هدایت کرده و فهمي ازشيوه زيست اجتماعي انسان به دست ميدهد. دیوید رایزمن/ریزمن (۱۹۰۹-۲۰۰۲) در کتاب خود به نام توده تنها (۱۹۵۰)، در پساختراع و گسترش رسانهها، دوران زندگي بشر را به سه دوره تقسیم کرده و میخواهد نشان دهد که ویژگیهای شخصیتی انسان،چگونه زیر تاثیر نگرشهاي بشر برحسب پديدايي و گسترش صنايع و شكلگيري شهرنشيني تغيير كرده است.
- دوره سنت-راهبر،
- درون-راهبر
- دگر-راهبر
نه:
در این میان، دیدگاه ژان بودریار دارای اهمیت است. وی نیز نوعی نگان نشانهشناختی فرهنگی را در نظر داشته است که در نهایت، رسانهها منزلگاه آن است:
- جامعه پیشامدرن: نمادها (symbols)
- جامعه مدرن: تولید (prodution)
- جامعه پستمدرن: شبیهسازی (simulation)
ده:
آخرین گونه اهمیت طبقهبندي که همزمان به تاريخ اجتماعي بشر و تحول شخصیت اجتماعی در ویان افراد مربوط میشود و همزمانجامعه و فرد را در نظرمیگیرد، تاريخ تحول هويت است؛ با نظر به پیشرفتها و تحولات تکنولوژی ارتباطی است. هانس-گئورگ مولر وهمکارش آمبروسیو (۲۰۲۱) پدیدایی سه دوره تاریخ تحول هویت را با این تاکید که همزمان میتوانند باهم بروز و ظهور داشته باشند،بدین گونه دورهبندی کرده است:
دوره صمیمیت و سرراستی (sincerity)،
دوره اصالت (authenticity)
دوره پروفیلیستی (prophilicity).
این طبقهبندی و توضیحاتی که مولر درباره تکنولوژی هویت مطرح میکند، با دورهبندیهای سهگانه مکلوهان و ریزمن همخوانی دارد.
توضیح بیشتر درباره مفاهیم مربوط به تکنولوژی هویت در پستهای بعدی مطرح خواهد شد. اين طبقه بندي از اين حيث اهميت دارد كه تكنولوژي را در پديدايي هويتها سهيم دانسته و شیوههای کوشش برای به رسمیت شناخته شدن recognition and validation را دربر میگیرد؛ اینکه چگونه از هویت جمعی به هویت فردی رسیدهایم، آن هم با روند پیشرفت تکنولوژی.
————-